Левыя партыі, што дзейнічалі на тэрыторыі Беларусі ў канцы ХІХ — 1930-х
Гады існавання
Назва
Галоўныя звесткі
1881–1884
Беларуская фракцыя партыі “Народная Воля”
Заснавана, паводле пэўных звестак, І. Грынявіцкім; надрукавала два нумары часопісу “Гомон”ды іншыя выданні, сфармулявала палажэнні аб існаванні беларускае нацыі і патрабаванне аўтаноміі для Беларусі ў будучай Расійскай дэмакратычнай федэратыўнай рэспубліцы; прыхільна ставілася да марксізму; разгромленая паліцыяй.
1882–1886
“Пралетарыят” (1-ы, Вялікі)
Першая польская марксісцкая партыя; мела арганізацыі ў Вільні, Віцебску і Пінску; разгромленая паліцыяй.
1883–1903
“Вызваленне працы”
Першая расійская марксісцская арганізацыя; улілася ў РСДРП.
1888–1893
“Пралетарыят” (2-гі, Малы)
Уліўся ў СДКП; частка сяброў уступіла ў ППС.
1893–1918
Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага і Літвы (СДКПіЛ)
Да 1900 г. – Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага (СДКП); СДКПіЛ пасля далучэння да яе РСЛ; у снежні 1918 г. разам з ППС-лявіцаю ўтварыла Польскую камуністычную рабочую партыю.
1893–1948
Польская сацыялістычная партыя (ППС)
У снежні 1948 г. прымусова была аб’яднаная з Польскаю рабочаю партыяй (камуністамі); аднавіла дзейнасць у 1987 г.
1896–1900
Рабочы саюз Літвы (РСЛ)
Даў мандат на Лонданскі (ІІІ) кангрэс ІІ Інтэрнацыяналу П. Аксельроду, В. Засуліч і Г. Пляханаву; у студзені 1900 г. на з’ездзе ў Менску аб’яднаўся з польскімі сацыял-дэмакратамі (была заснавана СДКПіЛ), некаторыя сябры ўвайшлі ў РСДРП.
1895
Літоўская сацыял-дэмакратычная партыя (ЛСДП)
Першапачаткова – Цэнтр літоўскай сацыял-дэмакратыі.
1897–1939
Усеагульны габрэйскі рабочы саюз у Расіі і Польшчы (Бунд)
З 1901 г. Усеагульны габрэйскі рабочы саюз у Літве, Польшчы і Расіі; з 1904 г. прадстаўлены у ІІ Інтэрнацыянале; у 1921 г. прыняў пастанову пра самароспуск і пераход у склад РКП(б); працягваў дзейнасць у міжваеннай Заходняй Беларусі і Польшчы, у 1930 г. прыняты ў Сацыялістычны Рабочы Інтэрнацыянал, у 1939 г. разгромлены бальшавікамі і нацыстамі.
1898, 1903
Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (РСДРП)
У 1912 г. заснавана РСДРП (бальшавікоў), у 1917 меншавікі стварылі РСДРП (аб’яднаную). Група Г. Пляханава засталася па-за партыямі.
1899–1902
Рабочая партыя палітычнага вызвалення Расіі (РППВР)
Створана на аснове народніцкіх групаў; разгромленая паліцыяй; многія сябры партыі перайшлі ў ПС-Р.
1901–1903
Габрэйская незалежная рабочая партыя (ГНРП)
Стварэнне партыі інспіравана шэфам маскоўскага ахраннага аддзялення Зубатавым.
1901/1902–1923
Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў (ПС-Р)
Створана на аснове народніцкіх гурткоў і рэштак РППВР; у 1904 г. з партыі выйшлі максімалісты, у 1917 г. – левыя эсэры; у 1918 г. і пазней частка сяброў ПС-Р перайшла ў БПС-Р; у СССР партыя самараспусцілася ў 1923 г.; за мяжою існавалі асобныя групы.
1902–1903
Беларуская рэвалюцыйная партыя (БРП)
Праграмы не мела; у 1903 заснавана Беларуская Рэвалюцыйная Грамада (БРГ).
1902–1906
ППС у Літве
Філія ППС; аб’ядналася з ЛСДП.
1903–1918
Беларуская Рэвалюцыйная Грамада (БРГ);
Беларуская Сацыялістычная Грамада (БСГ)
Заснавана ў канцы 1903 г. на з’ездзе ў Вільні; з канца 1904 г. – БСГ; у 1917–1918 гг. распалася на БСДРП, БСДП, БПС-Р і БПС-Ф.
1904–1920
Саюз сацыялістаў-рэвалюцыянераў максімалістаў (максімалісты)
Плынь у ПС-Р, арганізацыйна аформілася ў 1906 г.; у 1917 Саюз супрацоўнічаў з левымі эсэрамі і бальшавікамі; пасля заключэння Берасцейскага міру большасць перайшла ў апазіцыю да РКП(б); Саюз самараспусціўся, некаторыя яго сябры ўступілі ў РКП(б).
1904–1905
Сацыялістычная партыя Белай Русі
Дзейнічала пад эгідаю ППС; самараспусцілася.
1904–1917
Сіянісцка-сацыялістычая партыя (ССП)
У 1917 г. з СГРП стварыла Аб’яднаную габрэйскую сацыялістычную рабочую партыю.
1905–1917
Сацыялістычная габрэйская рабочая партыя (СГРП)
Сябар ІІ Інтэрнацыяналу; у 1917 г. з ССП стварыла Аб’яднаную габрэйскую сацыялістычную рабочую партыю.
1906–1928
Габрэйская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (ГСДРП)
З 1907 г. сябар Сусветнага габрэйскага сацыялістычнага рабочага саюзу Паалей Цыён (Рабочыя Сіёну); з 1923 – Габрэйская камуністычная рабочая партыя; забароненая бальшавікамі.
1912–1991
Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (бальшавікоў), РСДРП(б)
Створана на аснове бальшавіцкай фракцыі РСДРП; з 1918 г. Расійская камуністычная партыя (бальшавікоў), РКП(б); з 1924 г. Усесаюзная камуністычная партыя (бальшавікоў), Усе КП(б); з 1952 г. Камуністычная партыя Савецкага Саюза (КПСС).
1917–1920
Аб’яднаная габрэйская сацыялістычная рабочая партыя (АГСРП)
Створана на аснове ССП і СГРП; злілася з Бундам.
1917–1921
Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (аб’яднаная)
Заснавана ў жніўні 1917 г. на аснове фракцыяў меншавікоў-абаронцаў і меншавікоў-інтэрнацыяналістаў; забароненая бальшавікамі; была прадстаўлена ў Сацыялістычным Рабочым Інтэрнацыянале эмігрантамі.
1917–1918
Беларуская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя (БСДРП)
Заснавана ўвосень 1917 г. на аснове Нарвенскае арганізацыі БСГ; у красавіку 1918 г. пераўтворана ў беларускую секцыю пры Пецяргофскім райкаме РКП(б), якая стала правобразам іншых беларускіх секцыяў.
1917–1923
Левыя сацыялісты-рэвалюцынеры (ЛС-Р)
З 1914 г. інтэрнацыяналісцкая плынь у ПС-Р, з лета 1917 – фракцыя, са снежня 1917 – партыя; да заключэння Берасцейскага міру ўваходзілі ў савецкіўрад Расіі, у ліпені 1918 г. перайшлі ў апазіцыю да РКП(б); партыя самаліквідавалася.
1918–1919
Беларускія секцыі РКП(б)
Створаныя ў 1918 г. як складовыя часткі мясцовых арганізацыяў РКП(б) у Расіі; на канферэнцыі ў снежні 1918 г. абралі Цэнтральнае Бюро, стаялі ля вытокаў КП(б)Б і БССР.
1918–1924
Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (БСДП)
Створана на аснове марксісцкага крыла БСГ; у БССР спыніла існаванне ў 1921 г.; у Заходняй Беларусі распалася у сувязі з пераходам відных дзеячаў у БНПС і КПЗБ.
1918–1924
Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў (БПС-Р)
Створана на аснове народніцкага крыла БСГ; у 1920 г. частка сябраў БПС-Р перайшла ў БКА; у БССР пад ціскам бальшавікоў самараспусцілася, частка сяброў уступіла ў КП(б)Б; за мяжою СССР існавалі паасобныя групы; левыя эсэры Заходняе Беларусі былі аб’яднаныя ў БРА.
1918–1921
Беларуская партыя сацыялістаў-федэралістаў (БПС-Ф)
Створана на аснове груповак федэралістаў ў БСГ і па-за ёю; у БССР спыніла існаванне пад ціскам бальшавікоў; за межамі СССР асобныя групы існавалі да сярэдзіны 1920-х гг.
1918–1938
Камуністычная партыя Польшчы (КПП)
Створана на аснове СДКПіЛ і ППС-лявіцы; да лютага 1925 – Камуністычная рабочая партыя Польшчы (КРПП); у склад партыі ўваходзілі КПЗБ і Кампартыя Заходняе Украіны; распушчаная Камінтэрнам.
1918–1991
Камуністычная партыя бальшавікоў Беларусі (КП(б)Б)
Заснаваная ў канцы 1918 г. па пастанове ЦК РКП(б) на аснове абласной арганізацыі ў Заходняй Камуне і беларускіх секцыяў РКП(б); у 1920 у партыю ўвайшла БКА, у 1921 г. – сябры Бунду, у 1924 г. – БПС-Р. З 1952 г. называлася КПБ. Складовая частка РКП(б), УсеКП(б) і КПСС. Уваходзіла ў КП(б)ЛіБ.
1919–1920
Камуністычная партыя (бальшавікоў) Літвы і Беларусі (КП(б)ЛіБ)
Заснавана на падставе рашэння ЦК РКП(б) шляхам зліцця КП(б)Б і КП(б)Л; перастала існаваць у лiстападзе 1920 г.
1920
Беларуская камуністычная арганізацыя (БКА)
Створана на аснове арганізацыі “Маладая Беларусь”, што з 1917 г. дзейнічала пры Менскім настаўніцкім інстытуце, а 1918 г. была аўтаномнаю часткаю БПС-Р; 1 студзеня 1920 г. аформілася як самастойная партыя, у жніўні ўвайшла ў КП(б)Б.
1922–1923
Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя (БРА)
Створана на аснове левага крыла БПС-Р у Заходняй Беларусі; у канцы 1923 г. увайшла ў КПЗБ.
1922–1925
Беларуская партыя незалежных сацыялістаў (БПНС)
Заснавана ў Заходняй Беларусі як левае крыло БСДП; у 1925 г. яе відныя дзеячы перайшлі ў КПЗБ.
1923–1938
Камуністычная партыя Заходняй Беларусі
Заснавана ў кастрычніку 1923 г. як складовая частка КРПП; уплывоваю партыяй стала дзякуючы пераходу ў яе шэрагі БРА і былых сяброў БСДП; распушчаная Камінтэрнам.